Lịch Sử Kinh Điển Phật Giáo

Trong 45 năm thuyết pháp, Đức Phật dạy hoàn toàn bằng khẩu truyền, không có văn bản viết. Công thức mở đầu kinh Pāli "Evaṃ me sutaṃ" (như thế, ta nghe) là kỹ thuật ghi nhớ truyền khẩu, cho biết những gì được kể lại đều từ người nghe trực tiếp (A-nan-đa). Nikāya Pāli là lớp kinh sớm nhất và có độ tin cậy cao.

Bằng chứng đối chiếu cho thấy Nikāya Pāli trùng khớp đáng kể với Āgama Hán dịch, dù được dịch riêng lẻ từ những bản Sanskrit khác (Wynne 2007, Anālayo 2011). Nhà học Gombrich (2009) coi Nikāya là nguồn sớm nhất và đáng tin về lời Phật. Tụng đọc tập thể (saṅgīti) lần lại toàn bộ kinh trong những kỳ kết tập đầu tiên đảm bảo tính chính xác của truyền thống.

Phương pháp kinh điển Theravāda — Giới (sīla), Định (samādhi), Tuệ (paññā) — được xây dựng để đoạn tận khổ (dukkha) và đạt Niết-bàn (Nibbāna). Đây là nền tảng của toàn bộ Tam Tạng Pāli, mọi phát triển sau này phải được so sánh với cái gốc này.

Sau khi Đức Phật vào Niết-bàn, Tôn giả Đại Ca-diếp (người lãnh đạo Tăng đoàn sau khi Đức Phật nhập Niết-bàn) tập hợp 500 vị A-la-hán tại Vương Xá để tổ chức Kỳ Kết Tập thứ nhất. Mục đích là tụng đọc lại toàn bộ Pháp và Luật, để Tăng-đoàn có sự thống nhất. Kỳ này tạo ra lớp kinh Nikāya đã được công nhận.

Kỳ Kết Tập thứ hai được tổ chức tại Vesālī (khoảng 100 năm sau), nơi Tăng-đoàn tranh cãi về 10 điều Luật. Kỳ này dẫn đến Đại Phân Phái — sự chia tách giữa Thượng Tọa Bộ (Sthavira, những người giữ Luật chặt chẽ) và Đại Chúng Bộ (Mahāsāṅghika, những người muốn linh hoạt hơn). Từ đó, 18 bộ phái khác nhau xuất hiện trong Phật giáo Bộ phái. Chỉ có Theravāda (bộ Thượng Tọa từ Sri Lanka) giữ được Tam Tạng Pāli hoàn chỉnh.

Vua A-dục (Asoka), hoàng đế Ấn Độ trong thế kỷ thứ 3 TCN, là người đưa Phật giáo ra ngoài Ấn Độ. Ông gửi con trai Ma-hi-đà (Mahinda) cùng các sư, ni đến Sri Lanka để truyền bá Phật giáo. Đây là bước ngoặt — Tam Tạng Pāli được bảo vệ tại đảo Sri Lanka, vẫn tồn tại cho đến ngày nay.

Từ khoảng 100 TCN trở đi, những kinh điển mới xuất hiện trong truyền thống Bộ phái Phật giáo — những kinh mà Tam Tạng các bộ phái không có. Khái niệm "lời Phật" (buddhavacana) được mở rộng để bao gồm những giáo học có nguồn gốc từ các Bodhisattva, những "lời đem lại giác ngộ".

Những kinh điển sớm nhất này bao gồm các bộ Bát-nhã Ba-la-mật-đa (Prajñāpāramitā, ~100 TCN), Kinh Pháp Hoa (Saddharmapuṇḍarīka, ~100 CN), Kinh Duy-ma-cật (Vimalakīrtinirdeśa, ~100 CN), Kinh Tịnh Độ (Sukhāvatīvyūha, ~200 CN), và Kinh Hoa Nghiêm (Avataṃsaka, ~300 CN). Những kinh này nhấn mạnh con đường của Bodhisattva và lợi ích cho tất cả chúng sinh, khác với quãng đường A-la-hán trong Nikāya.

Bản thảo Gandhāra khám phá gần đây (Salomon 1999) chỉ chứa kinh Bộ phái Sarvāstivāda, KHÔNG có bất kỳ kinh Đại Thừa nào, cho thấy kinh Đại Thừa là sáng tác kế tiếp. Trong khi đó, Tam Tạng Pāli được ghi thành văn bản lần đầu tiên tại tu viện Āluvihāra, Sri Lanka khoảng 29 TCN, trong thời đại vua Vaṭṭagāmaṇī (Vattagamani).

Long Thọ (Nāgārjuna, ~150-250 CN) là nhà thuyết pháp tuyệt đại sáng lập Trung Quán Tông (Madhyamaka). Ông giảng dạy về tánh không (śūnyatā) — mọi pháp đều không có tự tính (anātma, anātman). Dù trong Nikāya cũng có dạy về anattā, Long Thọ phát triển thành một hệ thống triết học hoàn chỉnh.

Từ giai đoạn 200-700 CN, Phật giáo bắt đầu lan truyền ra ngoài Ấn Độ theo hai con đường chính. Con đường Nam (đường biển) đưa Tam Tạng Pāli từ Ấn Độ qua Sri Lanka, sau đó sang Đông Nam Á (Miến Điện, Thái Lan, Campuchia, Lào). Hành trình này là truyền thống Theravāda — chỉ có MỘT Tam Tạng.

Con đường Bắc (Con đường Tơ Lụa qua đất liền) đưa kinh điển Sanskrit từ Ấn Độ qua Trung Á, Trung Quốc, và về phía Bắc. Con đường này mang cả kinh Bộ phái (Sarvāstivāda Āgama) và kinh Đại Thừa. Dịch giả Trung Quốc không chỉ dịch một lần, mà dịch NHIỀU lần những kinh như Pháp Hoa, Tịnh Độ, cho nên có nhiều bản dịch. Như vậy, đường Bắc tích lũy NHIỀU văn bản kinh điển.

Một khám phá quan trọng: 4 bộ Āgama Hán dịch (Trường A-hàm, Trung A-hàm, Tạp A-hàm, Tăng Nhất A-hàm) song song với 4 Nikāya Pāli, chứng tỏ sự tồn tại của một Tam Tạng cùng cơ bản ở cả hai con đường. Dù được dịch riêng lẻ, chúng vẫn giữ nội dung cốt lõi như nhau.

Dịch kinh sang tiếng Hán từ thế kỷ thứ 2 CN trở đi không phải là dịch sát chữ, mà là dịch ý — dịch thuật chính là sáng tạo. An Thế Cao là nhà dịch thuật đầu tiên, từ Ấn Độ sang Trung Quốc vào khoảng 148 CN. Ông dịch những kinh Thiền định của truyền thống Bộ phái, tập trung vào thực hành thực tế hơn là lý thuyết.

Cưu-ma-la-thập (Kumārajīva, 344-413) là thiên tài văn chương thế kỷ 4 CN. Ông dịch Kinh Pháp Hoa, Kinh Bát-nhã lần thứ hai, và những bộ kinh Đại Thừa khác với phong cách hùng hồn, dễ hiểu. Bản dịch của ông trở thành bản chuẩn nhất ở Trung Quốc suốt 1.500 năm.

Huyền Trang (Xuanzang, 602-664) là nhà dịch thuật chính xác nhất. Ông đi du học Ấn Độ 17 năm, thẩu thục tiếng Sanskrit, rồi trở lại Trung Quốc dịch 1.335 bộ kinh với độ chính xác cao. Tuy nhiên, bản dịch của ông kém hấp dẫn hơn Cưu-ma-la-thập vì quá sát chữ.

Một hiện tượng đặc biệt: phương pháp "cách nghĩa" (geyi 格義) — dịch giả ánh xạ khái niệm Phật giáo sang khái niệm Đạo giáo hoặc Nho giáo Trung Quốc để dễ hiểu. Ví dụ: Nirvāṇa bị hiểu thành "vô (không) tất cả", anattā dịch thành "無我" nhưng sắc thái thay đổi vì người Trung Quốc hiểu "我" (tự ta) khác với ātman (linh hồn). Những mất mát này dẫn đến việc hiểu lầm sâu sắc về Phật giáo sau này.