Từ Điển Pali

Dhamma

Pháp

Teaching, Doctrine, Truth, Phenomenon

Từ đa nghĩa trung tâm — giáo pháp Đức Phật, chân lý vũ trụ, và mọi hiện tượng

Buddha

Đức Phật / Bậc Giác Ngộ

Awakened One, Enlightened One

Bậc tự giác ngộ Tứ Thánh Đế và thuyết pháp — ngôi Thứ Nhất trong Tam Bảo

Nāmarūpa

Danh sắc

Mind-and-Matter, Name-and-Form

Mắt xích thứ 4 trong Duyên khởi — toàn bộ thân-tâm của chúng sinh

Parinibbāna

Đại Niết-bàn / Vô dư y Niết-bàn

Final Nibbana, Complete Cessation

Tắt diệt hoàn toàn khi bậc A-la-hán qua đời — không còn tái sinh

Dukkha

Khổ

Suffering / Unsatisfactoriness

Đế thứ nhất — bản chất bất toại nguyện của kinh nghiệm hữu vi

Nibbāna

Niết-bàn

Nibbana / Unbinding

Mục tiêu tối hậu — sự chấm dứt hoàn toàn tham, sân, si

Anicca

Vô thường

Impermanence

Một trong Tam Tướng — tất cả pháp hữu vi đều biến đổi

Anattā

Vô ngã

Non-self

Tam Tướng thứ ba — không có 'tôi' thường hằng trong 5 uẩn

Magga

Đạo / Con đường

Path

Đế thứ tư — Bát Chánh Đạo, con đường dẫn đến chấm dứt khổ đau

Saṅkhārā

Hành

Formations, Volitional Formations

Từ đa nghĩa nhất — uẩn thứ tư, chi duyên khởi thứ hai, mọi pháp hữu vi

Rūpa

Sắc / Vật chất

Form, Matter

Uẩn thứ nhất — vật chất, gồm tứ đại và sắc phái sinh

Sacca

Đế / Sự thật

Truth

Sự thật cao thượng — nền tảng của toàn bộ giáo lý Đức Phật

Upādāna

Thủ / Chấp thủ

Clinging, Attachment

Sự bám víu — mắt xích thứ 9 trong Duyên khởi

Sati

Niệm / Chánh niệm

Mindfulness

Sự tỉnh giác, ghi nhớ, nhận biết — chi phần thứ 7 của Bát Chánh Đạo

Jhāna

Thiền

Absorption / Meditation

Bốn mức thiền định sắc giới — nền tảng của chánh định

Vipassanā

Tuệ quán / Minh sát

Insight meditation

Thiền quán — thấy rõ tam tướng (vô thường, khổ, vô ngã) bằng trải nghiệm trực tiếp

Samatha

Chỉ / Thiền chỉ

Calm, Tranquility

Thiền chỉ — an tịnh tâm, nền tảng cho tuệ giác

Samādhi

Định / Chánh định

Concentration

Chi phần thứ 8 của Bát Chánh Đạo — tâm nhất điểm trên đề mục

Ānāpānasati

Niệm hơi thở

Mindfulness of Breathing

Phương pháp thiền căn bản — theo dõi hơi thở vào ra

Mettā

Từ / Tâm từ

Loving-kindness

Tâm vô lượng thứ nhất — mong cho tất cả chúng sinh được an lạc

Karuṇā

Bi / Tâm bi

Compassion

Tâm vô lượng thứ hai — thấy khổ của chúng sinh và mong họ thoát khổ

Muditā

Hỷ / Tùy Hỷ

Sympathetic Joy, Appreciative Joy

Tâm vô lượng thứ ba — vui mừng trước hạnh phúc và thành công của người khác

Upekkhā

Xả / Tâm xả

Equanimity

Tâm vô lượng thứ tư — bình thản trước 8 pháp thế gian

Bhāvanā

Tu tập / Phát triển

Mental Development, Cultivation

Sự tu tập, phát triển tâm — bao gồm cả samatha và vipassanā

Vīriya

Tinh tấn / Nỗ lực

Energy, Effort

Nỗ lực đúng hướng — chi phần thứ 6 trong Bát Chánh Đạo

Appamāda

Không phóng dật / Không buông lung

Heedfulness, Non-negligence

Sự siêng năng không buông lung — lời dạy cuối cùng của Đức Phật

Nekkhamma

Xuất ly / Từ bỏ

Renunciation, Giving up sensual pleasures

Từ bỏ khoái lạc giác quan — chánh tư duy đầu tiên trong Bát Chánh Đạo

Passaddhi

Khinh an / Tịnh

Tranquility, Serenity

Sự nhẹ nhàng, tịnh lặng của thân và tâm — giác chi thứ 5 trong Thất Giác Chi

Sampajañña

Tỉnh giác / Tỉnh thức

Clear Comprehension

Sự hiểu rõ mục đích và tính thích hợp của hành động — luôn đi kèm Chánh Niệm

Indriya

Căn / Quyền

Spiritual Faculty

Năm căn chi phối thiện pháp — tín, tấn, niệm, định, tuệ

Bala

Lực / Năng lực

Spiritual Power

Năm lực không thể bị lung lay — tín, tấn, niệm, định, tuệ ở mức vững chắc

Taṇhā

Ái / Tham ái

Craving

Nguyên nhân trực tiếp của Khổ — ba loại: dục ái, hữu ái, phi hữu ái

Khandha

Uẩn

Aggregate / Heap

Năm nhóm hợp thành 'con người' — sắc, thọ, tưởng, hành, thức

Nīvaraṇa

Triền cái / Chướng ngại

Hindrance

Năm chướng ngại che lấp tâm, ngăn cản thiền định và trí tuệ

Cetanā

Tư / Tư tâm sở

Intention, Volition

Ý chí, sự cố ý — yếu tố quyết định nghiệp thiện hay bất thiện

Lobha

Tham

Greed

Một trong tam độc — gốc rễ bất thiện thứ nhất

Dosa

Sân

Hatred, Aversion

Gốc bất thiện thứ hai — tâm chống đối, ghét bỏ đối tượng

Moha

Si / Vô minh

Delusion

Gốc bất thiện thứ ba — sự mê lầm, không thấy sự thật

Vedanā

Thọ / Cảm thọ

Feeling

Uẩn thứ hai — cảm giác lạc, khổ, hoặc không lạc không khổ

Phassa

Xúc

Contact

Sự tiếp xúc giữa căn, trần, thức — khởi điểm của mọi kinh nghiệm

Āyatana

Xứ / Nhập

Sense Base

12 xứ — 6 nội xứ (căn) và 6 ngoại xứ (trần)

Viññāṇa

Thức

Consciousness

Uẩn thứ năm — sự nhận biết qua 6 căn, KHÔNG phải linh hồn

Saññā

Tưởng / Tri giác

Perception

Uẩn thứ ba — sự nhận biết, ghi nhận đặc điểm của đối tượng

Vitakka

Tầm / Hướng tâm

Applied Thought

Sự hướng tâm ban đầu đến đối tượng — chi thiền thứ nhất trong Sơ Thiền

Vicāra

Tứ / Duy trì tâm

Sustained Thought

Sự duy trì tâm trên đối tượng — chi thiền thứ hai trong Sơ Thiền

Pīti

Hỷ

Rapture, Joy

Niềm vui phấn khích trong thiền — chi thiền thứ ba, giác chi thứ tư

Citta

Tâm

Mind, Consciousness

Tâm nhận biết — một trong 4 paramattha dhammas trong Abhidhamma

Saṅgha

Tăng đoàn / Tăng bảo

Community, Assembly

Ngôi Thứ Ba trong Tam Bảo — cộng đồng tu sĩ và bậc Thánh đệ tử

Tisaraṇa

Tam Quy / Ba Nơi Nương Tựa

Three Refuges

Quy y Phật, Pháp, Tăng — nền tảng của người con Phật

Hirī

Tàm / Tự biết xấu hổ

Moral Shame, Conscience

Tự biết xấu hổ về hành động xấu — một trong hai 'người bảo vệ thế gian'

Ottappa

Quý / Sợ tội lỗi

Moral Dread, Fear of Wrongdoing

Sợ hãi trước hậu quả của ác nghiệp — người bảo vệ thế gian thứ hai

Pāramī

Ba-la-mật / Hạnh hoàn hảo

Perfection, Spiritual Virtue

Mười hạnh hoàn hảo cần tu tập — đặc biệt trên đường Bồ-tát trong Theravāda

Akusala

Bất thiện / Bất xảo

Unwholesome, Unskillful

Hành động, tâm, pháp dẫn đến khổ đau — đối lập với kusala

Kamma

Nghiệp

Action / Karma

Hành động có chủ ý và quả của nó — 'Cetanā (tư tâm sở) chính là nghiệp'

Sīla

Giới

Virtue / Ethics

Nền tảng đạo đức — giới luật giúp tâm an tịnh để phát triển định và tuệ

Dāna

Bố thí / Cho đi

Giving, Generosity

Hạnh bố thí — nền tảng đạo đức, đối trị tham lam

Pātimokkha

Giới bổn / Biệt giải thoát

Monastic Code of Conduct

227 giới luật của Tỳ-kheo — nền tảng đời sống tu sĩ

Kusala

Thiện

Wholesome, Skillful

Tâm/hành thiện lành — dẫn đến quả lạc và tiến bộ trên đường tu

Khanti

Nhẫn / Nhẫn nại

Patience, Forbearance

Hạnh nhẫn nại — chịu đựng khó khăn không sinh sân hận

Paṭiccasamuppāda

Duyên khởi

Dependent Origination

Giáo lý trung tâm — mọi thứ sinh khởi do duyên, diệt do duyên

Bojjhaṅga

Giác chi / Yếu tố giác ngộ

Factor of Awakening

Bảy yếu tố dẫn đến giác ngộ — từ niệm đến xả

Avijjā

Vô minh

Ignorance

Chi phần đầu tiên trong 12 Duyên khởi — gốc rễ của luân hồi

Arahant

A-la-hán

Arahant, Worthy One

Bậc Thánh cao nhất — đã đoạn tận tham, sân, si, không còn tái sinh

Sotāpanna

Tu-đà-hoàn / Nhập lưu

Stream-enterer

Bậc Thánh thứ nhất — đã vào dòng, tối đa 7 lần tái sinh

Āsava

Lậu hoặc / Ô nhiễm

Outflow, Taint, Canker

Bốn ô nhiễm sâu kín — khi đoạn tận, chứng quả A-la-hán

Paññā

Tuệ / Trí tuệ

Wisdom, Discernment

Trí tuệ thấy rõ thực tại — nhóm thứ nhất trong tam học

Sakadāgāmī

Tư-đà-hàm / Nhất lai

Once-returner

Bậc Thánh thứ hai — còn trở lại cõi người một lần nữa

Anāgāmī

A-na-hàm / Bất lai

Non-returner

Bậc Thánh thứ ba — không còn trở lại cõi dục, tái sinh cõi tịnh cư

Nibbidā

Nhàm chán / Yểm ly

Disenchantment, Revulsion

Sự nhàm chán đối với các pháp hữu vi — bước đầu trên đường giải thoát

Virāga

Ly tham / Thoát tham

Dispassion, Fading Away

Sự phai tắt của tham — bước tiếp theo sau nhàm chán, trước giải thoát

Vimutti

Giải thoát

Liberation, Deliverance

Sự giải thoát tâm — đích đến cuối cùng của con đường tu tập

Yoniso manasikāra

Như lý tác ý / Tư duy đúng đắn

Wise Attention, Thorough Attention

Sự chú ý đúng đắn theo gốc rễ — nền tảng của mọi thiện pháp

Bodhi

Giác ngộ

Awakening, Enlightenment

Sự giác ngộ — thấy rõ Tứ Thánh Đế và chấm dứt các lậu hoặc

Tilakkhaṇa

Tam tướng / Ba đặc tính

Three Characteristics

Ba đặc tính của pháp hữu vi: vô thường, khổ, vô ngã

Saṃsāra

Luân hồi

Cycle of Rebirth, Wandering On

Vòng xoay sinh tử vô tận — được duy trì bởi vô minh và ái

Deva

Chư Thiên

Deity, Heavenly Being

Chúng sinh ở cõi trời — vẫn trong luân hồi, chưa giải thoát

Jāti

Sinh / Sự sinh ra

Birth

Mắt xích thứ 11 trong Duyên khởi — sinh phát sinh do hữu

Jarāmaraṇa

Già-chết

Aging and Death

Mắt xích cuối trong 12 Duyên khởi — già và chết do sinh mà có